" /> اسماعیل در منابع اسلامی - مسیحیت
مقالات

اسماعیل در منابع اسلامی

اسماعیل در منابع اسلامی

قرآن، حضرت اسماعیل را شخصیتی بلند مرتبه و از نیکان روزگار می­شمارد[۱]، کسی که خداوند او را بر جهانیان برتری بخشیده بود.[۲]
او دارای مقام نبوت بوده است[۳] اما همانند بسیاری از پیامبران، (همچون اسحاق و یعقوب) دارای کتاب آسمانی نبوده است.[۴]

اسماعیل و هاجر در بیابان
حضرت ابراهیم، که از جناب ساره، فرزنددار نمی­شد با هاجر همبستر گردید و خداوند اسماعیل را به وی عطا فرمود. پس از چندی خداوند به ساره نیز لطف نموده و اسحاق را بدو بخشید.
روزی ساره ملاحظه کرد که اسماعیل، اسحاق را از مکان خویش برداشته و خود به جای او نشسته است.این واقعه بر ساره سنگین آمد و از ابراهیم خواست که هاجر و فرزندش را از خانه بیرون نماید.[۵]
به دنبال این واقعه، حضرت ابراهیم دستور یافت تا هاجر و اسماعیل را به سرزمین مکه ببرد.
زمانی که ابراهیم، به دستور خداوند، هاجر و فرزندش را در سرزمین مکه رها نمود، تشنگی بر اسماعیل چیره گشت.هاجر در جستجوی آب بر آمد و به همین خاطر به بالای بلندی­ای که “صفا” نام داشت رفت و به دنبال کسی گشت تا از وی آب طلب نماید اما کسی را نیافت. سپس از صفا پایین آمده و به طرف “مروه” رفت تا شاید در آنجا کسی را بیابد اما در آنجا نیز کسی را پیدا نکرد.این عمل هفت بار انجام شد تا اینکه خداوند چشمه آب “زمزم” را از جای پای اسماعیل جاری نمود.[۶]

مقام ساره در روایات اسلامی
اگرچه برخورد ساره با هاجر در روایات مورد نکوهش قرار گرفته است اما باید توجه داشت که جناب ساره در اسلام دارای جایگاهی والاست و در احادیث متعددی، شأن والای وی مورد تأکید قرار گرفته است.[۷]
مطابق روایات اسلامی، خداوند، ساره را به خاطر رفتار ناپسندش مورد عقوبت قرار داد.[۸]جناب ساره نیز که متوجه اشتباه خویش شده بود از این کار خویش پشیمان گردید و از خداوند طلب بخشایش نمود.[۹]

بنای کعبه توسط ابراهیم و اسماعیل
قرآن، به اختصار از ساخت کعبه توسط حضرت ابراهیم و فرزندش جناب اسماعیل سخن گفته است.[۱۰]
آنگونه که از منابع اسلامی بر می­آید، پس از گذشت سالها از حضور هاجر و اسماعیل در مکه، حضرت ابراهیم عازم مکه گردید.در این سفر ابراهیم مأموریت یافت که کعبه را بنیان نهد.ابراهیم به همراه فرزندش اسماعیل، ساختمان کعبه را در محلی که در زمان حضرت آدم، بقعه­ای آسمانی در آنجا قرار داشت، بنا نهادند.این بقعه در واقعه طوفان نوح به آسمانها برده شده بود و در زمان حضرت ابراهیم، بنای کعبه در محل آن بقعه بنیان نهاده شد.[۱۱]

دستور به ذبح کدام فرزند؛ اسماعیل یا اسحاق؟
دستور خداوند به ابراهیم در مورد قربانی کردن فرزندش، مورد قبول یهودیان، مسیحیان و مسلمانان است اما در مورد اینکه ابراهیم مأمور به ذبح کدام فرزندش بوده است مورد اختلاف است.
یهودیان و مسیحیان با استناد به کتاب مقدس بر آنند که ابراهیم، مأمور به ذبح اسحاق بوده است.
در میان مسلمانان در این مسأله اختلاف نظر وجود دارد.شیعیان با استناد به روایات اهل­بیت و ظاهر آیات قرآن، حضرت اسماعیل را “ذبیح[۱۲]” می­شمارند. اما در میان اهل سنت در این مسأله اختلاف نظر وجود دارد.

دیدگاه شیعه
علامه مغنیه، دانشمند ومفسر برجسته قرآن بر آن است که حضرت ابراهیم مأمور به ذبح اسماعیل بوده است.ایشان، در مورد روایاتی که اسحاق را “ذبیح”معرفی می­کند، اظهار می­دارد که این روایات از اسرائیلیات[۱۳]استو ریشه آن را می­توان در حسادت یهودیان نسبت به فرزندان اسماعیل ارزیابی نمود. ایشان با طرح دلایلی چند و با استناد به سیاق و ترتیب آیات، این دیدگاه را تثبیت می­نماید.[۱۴]
البته در روایات متعددی نیز بر این نکته تأکید شده است که “ذبیح”، اسماعیل بوده است.[۱۵]

دیدگاه اهل سنت
چنانکه اشاره شد، در میان اهل سنت، در این مسأله اختلاف نظر فراوان وجود دارد.
سمرقندی از عالمان اهل سنت دیدگاه بزرگان را در این زمینه نقل کرده است.بنابر برخی نقلها از حضرت علی، کعب، ابن عباس، عکرمه، قتاده، ابوطالب، أبو هریره و عبدالله ابن سلام نقل شده است که ذبیح، حضرت اسحاق بوده است.
اما در مقابل از ابن عباس (در نقلی دیگر)آمده است که اسماعیل، فرزند ذبیح بوده است.همچنین از مجاهد و ابن عمر و محمد ابن کعب نیز همین نظر نقل شده است.
دلیل کسانی که نظر اول را اخذ نموده­اند، روایات ذکر شده است.در مقابل کسانی که نظر دوم را برگزیده­اند به ظاهر آیات قرآن و دسته­ی دیگری از روایات، استشهاد نموده­اند.[۱۶]
همچنین، از برخی دیگر از بزرگان اهل سنت همانند أبوالطفیل، سعید ابن مسیب، شعبی، یوسف ابن مهران، ربیع ابن انس، کلبی، علقمه و اصمعی نیز همین دیدگاه دوم نقل شده است.[۱۷]
به نظر می­رسد انتساب یکی از دو نظریه به عنوان نظر قاطع اهل سنت هرگز صحیح نباشد چه اینکه هر دو نظریه در میان مفسران و عالمان بزرگ اهل سنت دارای موافقان و مخالفان بسیاری است.[۱۸]

مطلب مرتبط :
اسماعیل Ishmael

[۱] – سوره ص، آیه ۴۸
[۲]- انعام، آیه ۸۶
[۳]- آل عمران، آیه ۸۴ و نساء ۱۶۳
[۴]- طباطبایی، سید محمد حسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ انتشارات جامعه مدرسین، قم، ۱۴۱۷ق، ج‏۵، ص ۱۴۰
[۵]- فیض کاشانی، ملا محسن؛ تفسیر الصافی؛ انتشارات الصدر، تهران، ۱۴۱۵، ج‏۴، ص ۲۷۶ (ذیل آیه ۱۰۷ سوره صافات)
[۶]- ثقه الإسلام کلینی؛ الکافی؛ دارالکتب الإسلامیه، تهران، ۱۳۶۵ش، ج ۴، کتاب الحج، بَابُ حَجِّ إِبْرَاهِیمَ وَ إِسْمَاعِیلَ وَ بِنَائِهِمَا الْبَیْتَ وَ مَنْ وَلِیَ الْبَیْتَ بَعْدَهُمَا، ص ۲۰۲، ح ۲
[۷]- شیخ صدوق؛ من لایحضره الفقیه؛ انتشارات جامعه مدرسین، قم، ۱۴۱۳ق، ج ۳، کتاب النکاح، باب من یموت من اطفال المؤمنین، ص ۴۹۰ و عاملی، شیخ حر؛ وسائل الشیعه؛ مؤسسه آل­البیت، قم، ۱۴۰۹ق، ج ۲۰، کتاب النکاح، ابواب مقدمات النکاح، باب استحباب اختیار الولود…، ص ۵۴، ح ۲۵۰۱۹
[۸]- ثقه الإسلام کلینی؛ پیشین؛ ج ۶، کتاب العقیقه، باب التطهیر، ص ۳۵ – ۳۶، ح ۴
[۹]- عاملی، شیخ حر؛ پیشین؛ ج ۲۱، تتمه کتاب النکاح، ابواب احکام الأولاد، باب استحباب خفض البنت، ص ۴۴۳
[۱۰]- بقره، آیه ۱۲۷
[۱۱]- فیض کاشانی، ملا محسن؛ پیشین؛ ج‏۱، ص ۱۸۹ – ۱۹۰ (ذیل تفسیر آیه ۱۲۷ سوره بقره)
[۱۲]- قربانی
[۱۳]- روایاتی ساختگی که برخی از جاعلان روایات، آنها را از منابع یهودی گرفته و آنها را به پیامبر (و یا اهل بیت) نسبت می­داده­اند.
[۱۴]- مغنیه، محمدجواد؛ تفسیر الکاشف؛ دارالکتب الإسلامیه، تهران، ۱۴۲۴ق، ج‏۶، ص ۳۵۱ – ۳۵۲
[۱۵]- فیض کاشانی، ملا محسن؛ پیشین؛ ج‏۴، ص ۲۷۶ (ذیل آیه ۱۰۷ سوره صافات)
[۱۶]- سمرقندى، نصربن محمد بن احمد؛ بحرالعلوم‏؛ بی­تا، بی­نا، ج‏۳، ص ۱۴۷
[۱۷]- قرطبى، محمد بن احمد؛ الجامع لأحکام القرآن‏؛ انتشارات ناصر خسرو، تهران‏، ۱۳۶۴ش، ج‏۱۶، ص ۹۹ – ۱۰۰
[۱۸]- مقایسه کنید میان بیضاوى، عبدالله بن عمر؛ أنوار التنزیل و أسرار التأویل‏؛ دار احیاء التراث العربى‏، بیروت، ۱۴۱۸ق، ج‏۵، ص ۱۵ و سمرقندى، نصربن محمد بن احمد؛ بحرالعلوم‏؛ بی­تا، بی­نا، ج‏۳، ص ۱۴۷

نویسنده محمد ضیاء توحیدی
منبع: سایت پژوهشکده باقر العلوم

برچسب ها
نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

همچنین ببینید

بستن
دکمه بازگشت به بالا
بستن